علايم كم كاري تيروئيد چيست؟
مانند همه بيماري ها، اين بيماري هم شدت و ضعف دارد؛ يعني گاهي علايم آنقدر خفيف است كه سالهاي طولاني بيمار به پزشك مراجعه نمي كند و گاه آنقدر شديد است كه طي روزهاي اول زندگي به آن مشكوك شده و پزشك آزمايشهاي لازم را درخواست مي كند. مهمترين علايم در روزها و هفته هاي اول زندگي مي تواند ورم سر و صورت شيرخوار، زردي طولاني مدت، به موقع بسته نشدن ملاج كودك و همچنين اختلال در رشد و نمو او باشد.
در بزرگسالي بيماران دچار علايم متعددي مي شوند كه بعضي از بيماران تعداد اندكي از علايم و بعضي تمامي علايم را دارا مي باشند. برخي از مهمترين و اصلي ترين علايم در بزرگسالي عبارتند از: اختلالات خلقي، مانند افسردگي، خواب آلودگي و كسالت، خستگي زودرس، پريدگي رنگ و تنه، اندامها و صورت به رنگ زرد متمايل مي شود، خشكي پوست، ريزش موها، ضخيم شدن صدا، خونريزي بيش از حد دوران قاعدگي، ورم سر و صورت، يبوست و علايم متعدد ديگر.
همان طور كه ذكر شد، بعضي از بيماران تنها به دليل خستگي و خواب آلودگي به پزشك مراجعه مي كنند و ممكن است هيچ كدام از ساير علايم ذكر شده را نداشته باشند و عده اي البته تقريباً تمامي علايم كم كاري تيروئيد را دارا مي باشند.
لازم است مختصري درباره «گواتر» توضيح بدهيم، چون بعضي از بيماران با گفتن اين جمله كه: «گواتر دارم» به پزشك مراجعه مي كنند و منظورشان اين است كه غده تيروئيد در جلوي گردنشان بزرگ شده است. ممكن است خود فرد هنگام نگاه كردن در آينه متوجه اين بزرگي در جلو گردنش شود، اما در بيشتر مواقع اعضاي خانواده و يا ديگران به او اين نكته را گوشزد كرده اند كه «عجب، تو گواتر داري!»
گواتر آن طور كه عموم مردم تصور مي كنند به معني كم كاري تيروئيد نيست، بلكه تنها معني بزرگ شدن غده تيروئيد را مي دهد. گواتر از نظر شكلي به دو نوع «منتشر» و «ندولر» تقسيم مي شود، در نوع منتشر تمام غده تيروئيد به ميزان تقريباً يكسان رشد مي كند و بزرگ مي شود، در حالي كه در نوع ندولر، تيروئيد هم در نگاه و هم در لمس توسط پزشك به صورت غده، غده در مي آيد.
از نظر كاركرد، گواتر به سه نوع كم كار، پركار و ساده تقسيم مي شود. در نوع اول، يعني گواتر كم كار، غده تيروئيد هم بزرگ شده است و هم اينكه به ميزان كافي هورمون توليد نمي كند، در نوع دوم تيروئيد هم بزرگ است و هم بيشتر از نياز طبيعي بدن هورمون توليد مي كند كه به آن پركاري تيروئيد مي گويند.
در نوع سوم گواتر كه به آن گواتر ساده مي گويند و نسبت به دو نوع ديگر شيوع بيشتري دارد، اگرچه تيروئيد بزرگ است، ولي چون ميزان توليد هورمون در حد طبيعي نگه داشته شده و از نظر باليني، هيچ علامتي براي فرد ايجاد نمي كند، به آن گواتر ساده مي گويند.

چگونه اين بيماري تشخيص داده مي شود؟
امروزه به دليل توجه بيش از حد به سلامتي و حضور پزشكان در رسانه ها مانند راديو، تلويزيون و روزنامه، اطلاعات همگاني درباره بسياري از بيماري ها افزايش يافته است و بيماران با شنيدن و خواندن علايم باليني، آنها را با علايم خود مطابقت داده و براي اثبات يا رد بيماري به پزشك مراجعه مي كنند. پزشك نيز با معاينه تيروئيد او، در صورت لزوم آزمايشهاي مورد نظر را تقاضا كرده و با اثبات بيماري، آن را درمان مي كند.

چرا دچار كم كاري تيروئيد مي شويم؟
علت كم كاري تيروئيد در سنين مختلف فرق مي كند، به عنوان مثال در دوران شيرخوارگي و كودكي شايع ترين علت اين بيماري، اختلالات ژنتيكي در توليد اين هورمون است، به طوري كه با حداقل مقدار لازم توليد شده، شيرخوار در همان روزهاي اول زندگي دچار علايم مي شود.
مصرف داروها، استفاده از جراحي براي درمان بيماري هاي تيروئيد مثل غده هاي بدخيم اين غده و همچنين استفاده از يد راديواكتيو در درمان پركاري تيروئيد از جمله علل اصلي كم كاري تيروئيد در بزرگسالان به شمار مي روند.
التهاب مزمن تيروئيد و تخريب سلولهاي آن توسط پديده هاي خود ايمني كه به آن «تيروئيديت» گفته مي شود، شايد اصلي ترين علت كم كاري تيروئيد در افرادي باشد كه در گذشته نه بر روي تيروئيد عملي انجام داده اند و نه يد راديواكتيو مصرف كرده اند. شنيدن صحبتهاي بيمار، گوش دادن به گذشته او مبني بر دريافت يا عدم دريافت يد راديواكتيو و مشاهده وجود يا عدم وجود آثار و خط جراحي بر روي گردن، همچنين معاينه تيروئيد بيمار با نگاه كردن و لمس آن، به تشخيص علت كم كاري كمك مي كند.

چرا لازم است هميشه علت كم كاري را بفهميم؟
درصدي از بيماران، مبتلا به نوعي كم كاري مي شوند كه طي چند ماه خود به خود بهبود مي يابد و لازم نيست بيمار براي همه عمر دارو مصرف كند، مانند حالتي كه كم كاري به طور گذرا پس از حاملگي روي مي دهد و نتيجه آن درمان كوتاه مدت است، اما در ساير موارد درمان براي همه عمر لازم است، پس تشخيص علت كم كاري تيروئيد امري ضروري است.

درمان كم كاري تيروئيد چيست؟
غده تيروئيد يكي از غددي است كه مجموعه آنها را غدد داخلي مي ناميم و كار آنها توليد موادي با نام هورمون است كه در داخل خود ساخته و به خون وارد مي كنند تا در تمام رگها به گردش در بيايد و كار خود را انجام دهد.
غير از غده تيروئيد، غدد اصلي كه با نام غدد داخلي مي شناسيم عبارتند از: غده «پاراتيروئيد» كه در پشت تيروئيد قرار دارد و كار آن تنظيم كلسيم بدن مي باشد.
غده لوزالمعده يك غده دوكاره است؛ يعني هم جزو غدد داخلي و درون ريز است و هم جزو غدد برون ريز. قسمت درون ريز آن انسولين و «گلوكاگون» مي سازد كه كار عمده آنها تنظيم ميزان قند خون است و قسمت برون ريز آن در هضم و جذب غذا و از جمله چربي ها دخالت دارد.
غده فوق كليه دو عدد است، و بر روي هر كليه يك غده وجود دارد و كارهاي متعددي انجام مي دهند. از جمله توليد و ترشح هورمونهايي كه در كنترل و تنظيم فشار خون دخالت دارند. كم كاري هر كدام از غدد ذكر شده، علايم متعددي را ايجاد مي كند.
غدد داخلي (درون ريز) هورمون مي سازند و وارد گردش خون مي كنند، پس وقتي اين هورمونها وجود ندارند، بايد آنها را از خارج وارد بدن كنيم، بعضي از اين هورمونها در محيط معده و يا محيط آنزيمهاي گوارش از بين مي روند و نمي توانيم آنها را فقط از راه خوراكي مصرف كنيم، مانند انسولين كه مجبوريم آن را از طريق تزريق يا استنشاق وارد بدن كنيم، ولي خوشبختانه هورمون تيروئيد از راه خوراكي قابل استفاده است و به راحتي از راه دهان وارد دستگاه گوارش شده و جذب بدن مي شود. بنابراين درمان كم كاري تيروئيد استفاده از هورمون تيروئيد از راه خوراكي است.
حال اين سؤال مطرح مي شود كه يك بيمار مبتلا به كم كاري تيروئيد، روزانه به چند قرص تيروئيد نياز دارد؟
اگرچه با ديدن بيمار و مشاهده شدت كم كاري در آزمايشهاي اوليه او تا حدودي مي توان تعداد قرص هاي لازم را حدس زد، ولي درمان كم كاري تيروئيد از راه آزمون و خطاست؛ يعني ابتدا به بيمار روزي يك قرص مي دهيم و پس از مدتي كه معمولاً حدود يك تا دو ماه است، آزمايشها را تكرار مي كنيم و براساس جواب آزمايش ها نسبت به كاهش يا افزايش ميزان قرصها تصميم گيري مي كنيم.
البته پزشكان در مورد افراد مسن كه مدتي دچار كم كاري تيروئيد بوده اند، با روزي يك قرص شروع نمي كنند، بلكه از ميزان كمتري مثلاً يك چهارم قرص شروع مي كنند و براساس تحمل سيستم قلب و عروق او به ازدياد قرص تصميم مي گيرند.

يك بيمار مبتلا به كم كاري تيروئيد تا چه زماني نياز به قرص تيروئيد دارد؟
متأسفانه بسياري از بيماران اين نكته را نمي دانند. در حدود 95 درصد بيماران، براي همه عمر نياز به قرص دارند. حال اگر بيمار پس از چند ماه كه حال عمومي اش خوب شد، ورم برطرف گرديد و رنگ پريدگي از بين رفت، بدون مشورت با پزشك قرص را قطع كند، دوباره ماه ها بعد بايد با خجالت به پزشك خود مراجعه كرده و از بازگشت علايم شكايت كند.
درصد خيلي كمي از بيماران به دليل التهاب گذراي پس از حاملگي تيروئيد يا مواردي شبيه آن دچار كم كاري گذرا مي شوند و پس از چند ماه كار تيروئيدشان دوباره برگشت مي كند اما اكثريت بيماران يا جراحي شده اند، يا يد راديواكتيو دريافت كرده اند و يا دچار التهاب مزمن تيروئيد گرديده اند و لازم است تا آخرين روز زندگي قرص مصرف كنند.

بيماران معمولاً هر چند وقت يك بار به ويزيت پزشك نيازمندند؟
در شروع بيماري، گاهي لازم است براي چند ماه، بيمار ماهانه توسط پزشك ويزيت شده و يا مورد آزمايش قرار گيرد، ولي پس از آنكه معلوم شد به چند قرص نياز دارد و عارضه ديگري بر اثر مصرف قرص براي او به وجود نيامده است، هر 6 ماه تا يك سال، يك بار مورد معاينه و آزمايش قرار مي گيرد، البته بايد در حالات خاص مثل دوران كودكي كه سرعت رشد بالاست يا حالاتي كه بيمار حامله مي شود و يا بيماري جديدي به وجود مي آيد، بيمار تحت نظر باشد، در چنين حالاتي، فاصله بين ويزيتها و درخواست آزمايشها، ممكن است توسط پزشك دستخوش تغيير گردد.